Powstanie Chmielnickiego
W 1648 roku wybuchło powstanie kozackie. Spowodowane to było sukcesywnym zmniejszaniem rejestrów kozackich, co budziło duży opór wśród tej grupy etnicznej. Ponadto często duchowni Polscy próbowali zmusić Kozaków na przejście na wyznanie unickie - Kozacy chcieli pozostać wierni prawosławiu. W 1648 roku wojska kozackie, dowodzone przez Bohdana Chmielnickiego, rozpoczęły kampanię wojenną. Rozgromiły szybko prywatne armie magnackie min. pod Żółtymi Wodami. W 1649 roku doszło do oblężenia Zbaraża oraz do bitwy pod Zborowem. Zawarto ugodę, która zwiększała rejestr kozacki do 40 tysięcy i dawała Kozakom 3 województwa, w których mogliby się swobodnie osiedlać. Jednak to nie wystarczyło, Kozacy znów ruszyli do boju. Wojska Rzeczypospolitej zwyciężyły pod Beresteczkiem. Zawarto ugodę w Białek Cerkwi, która dawała Kozakom mniejsze uprawnienia, aniżeli poprzednia. Dlatego w 1654 roku Kozacy zawarli w Perejasławiu ugodę z Moskwą, w której to uznali zwierzchność cara, a dzięki temu otrzymali od państwa carów pomoc militarną i finansową. W 1658 roku zawarto ugodę w Hadziaczu, która dawała Kozakom własne państewko z hetmanem wybieranym przez króla polskiego na czele. Rejestr kozacki ustanowiono na wysokość 3 tysięcy. Ugoda jednak nie weszła w życie, z powodu wybuchu wojny polsko-rosyjskiej.
